Waarom kritisch denken door AI steeds belangrijker wordt

Tools als ChatGPT, Gemini en Claude kunnen ingewikkelde onderwerpen uitleggen, ideeën aandragen en teksten verbeteren. Maar AI geeft niet altijd correcte informatie. Een antwoord kan overtuigend klinken en toch fouten bevatten. Soms ontbreken belangrijke nuances of worden bronnen genoemd die niet bestaan. Bovendien kan AI vooroordelen (bias) bevatten, bijvoorbeeld doordat bepaalde groepen, culturen of standpunten eenzijdig worden weergegeven.

Leerlingen moeten daarom leren om verder te kijken dan het antwoord zelf. Klopt de informatie? Waar komt die vandaan? Welke standpunten ontbreken? Worden bepaalde groepen of mensen onterecht anders behandeld of neergezet? En hoe bepaal je of een antwoord betrouwbaar en eerlijk is?

Juist nu antwoorden steeds makkelijker beschikbaar zijn, wordt het belangrijker om goede vragen te stellen.

AI-geletterdheid in het onderwijs: meer dan ChatGPT kunnen gebruiken

AI-geletterdheid betekent dat je begrijpt wat AI kan, hoe je ermee werkt en welke risico's eraan verbonden zijn. Het gaat niet alleen om technische vaardigheden, maar ook om privacy, betrouwbaarheid, kritisch denken en verantwoord gebruik.

Sinds 2 februari 2025 geldt artikel 4 van de Europese AI-verordening. Organisaties die AI-systemen aanbieden of gebruiken, moeten maatregelen nemen om een toereikend niveau van AI-geletterdheid te bevorderen bij medewerkers die namens hen met AI werken.

Ook voor scholen die AI-systemen inzetten, is dit relevant. Een docent die AI-tools gebruikt bij de lesvoorbereiding heeft bijvoorbeeld andere kennis nodig dan een schoolleider die verantwoordelijk is voor het AI-beleid. Ook medewerkers van het schoolbestuur, de administratie en andere ondersteunende diensten krijgen steeds vaker met AI te maken. Denk aan het opstellen van documenten, het verwerken van informatie of het gebruik van AI bij administratieve werkzaamheden. AI-geletterdheid is daarom niet alleen belangrijk voor docenten, maar voor alle medewerkers binnen een onderwijsorganisatie die met AI werken.

Een eenmalige training kan een goede start zijn, maar AI-geletterdheid vraagt ook om duidelijke afspraken, kennisdeling en aandacht voor verantwoord AI-gebruik in de dagelijkse onderwijspraktijk.

AI en mediawijsheid: leren herkennen wat betrouwbaar is

Mediawijsheid ging lange tijd vooral over sociale media, nepnieuws, online privacy en betrouwbare websites. Door generatieve AI komen daar nieuwe uitdagingen bij.

Een foto kan volledig door AI zijn gemaakt. Een video kan iemand iets laten zeggen wat die persoon nooit heeft gezegd. En een chatbot kan een overtuigend verhaal schrijven waarin feiten en verzinsels door elkaar lopen.

Daarom horen AI-geletterdheid en mediawijsheid bij elkaar.

Een eenvoudige oefening: laat leerlingen en studenten een AI-tool, zoals ChatGPT, Gemini, Claude of Microsoft Copilot, een antwoord geven op een actuele vraag. Vervolgens zoeken ze twee betrouwbare bronnen om het antwoord te controleren. Wat klopt? Welke informatie ontbreekt? Zijn er vooroordelen of eenzijdige standpunten te herkennen? En wat zouden ze zelf anders formuleren?

Waarom AI-detectoren geen sluitend bewijs leveren

Wanneer een leerling een opvallend goed geschreven tekst inlevert, is de verleiding groot om die door een AI-detector te halen.

Maar AI-detectoren zijn niet 100% betrouwbaar. Ze kunnen een zelfgeschreven tekst ten onrechte als AI-gegenereerd aanmerken. Andersom kunnen ze ook AI-teksten missen.

Een uitslag van een AI-detector is daarom geen sluitend bewijs dat een leerling ChatGPT heeft gebruikt.

Bovendien vertelt zo'n controle weinig over wat een leerling daadwerkelijk heeft geleerd. Misschien heeft de leerling AI gebruikt om feedback te krijgen op een eigen tekst. Of om een moeilijk begrip beter te begrijpen.

Daarom is het belangrijk om niet alleen naar het resultaat te kijken, maar ook naar de keuzes, argumenten en denkstappen van leerlingen.

AI-proof opdrachten maken: van een goed resultaat naar zichtbaar denkwerk

Stel dat leerlingen een betoog moeten schrijven over mobiele telefoons op school.

Je kunt ze vragen om een tekst van 500 woorden te schrijven. Maar je kunt de opdracht ook zo inrichten dat hun eigen denkwerk zichtbaar wordt.

Laat leerlingen eerst zelf een standpunt kiezen. Vervolgens zoeken ze argumenten voor én tegen hun mening. Ze bespreken een tegenargument met een klasgenoot en leggen uit waarom ze wel of niet van mening veranderen.

AI mag eventueel helpen om extra argumenten te verzamelen. Maar leerlingen moeten zelf beoordelen welke argumenten bruikbaar zijn en waarom.

Zo gaat het niet alleen om een goed geschreven betoog. Je ziet ook hoe leerlingen informatie beoordelen, afwegingen maken en zelf tot een conclusie komen.

De KOPER-check: vijf aandachtspunten voor AI-proof opdrachten

Om docenten te helpen bij het ontwerpen van opdrachten, ontwikkelden we bij Docentenbijscholing de KOPER-check.

De vijf letters staan voor:

K – Keuzes maken

Leerlingen maken zelf keuzes en leggen uit waarom ze daarvoor kiezen.

O – Onderbouwen

Leerlingen ondersteunen hun antwoorden met argumenten, voorbeelden of betrouwbare bronnen.

P – Proces zichtbaar maken

Niet alleen het resultaat telt. Ook tussenstappen, feedback en aanpassingen krijgen aandacht.

E – Eigen context gebruiken

De opdracht sluit aan bij de eigen ervaringen, de klas, de school of de leefomgeving van leerlingen.

R – Reflecteren

Leerlingen kijken terug op hun aanpak. Wat ging goed? Wat was lastig? Wat zouden ze anders doen?

De KOPER-check is geen lijst die je bij iedere opdracht volledig moet afwerken. Het is een hulpmiddel om bewuster na te denken over de vraag: wat moet de leerling hier zelf doen, begrijpen en kunnen uitleggen?

Praktijkvoorbeeld: van een gewone opdracht naar een AI-proof opdracht

Gewone opdracht:

Schrijf een tekst over de voor- en nadelen van sociale media voor jongeren.

AI-proof variant:

Onderzoek hoe sociale media worden gebruikt door jongeren op jouw school. Verzamel verschillende meningen, bijvoorbeeld via korte interviews met klasgenoten, en vergelijk die met informatie uit betrouwbare bronnen. Kijk ook kritisch naar je eigen socialmediagebruik. Hoeveel tijd besteed je eraan? Wat vind je positief en welke nadelen ervaar je zelf?

Schrijf vervolgens je eigen conclusie. Welke informatie vond je overtuigend en waarom? Zijn er inzichten die je hebben verrast? En misschien wel de belangrijkste vraag: ben je door het onderzoek anders gaan denken over je eigen socialmediagebruik? Zou je bepaalde gewoontes willen veranderen? Leg uit waarom wel of niet.

Leerlingen en studenten kunnen AI gebruiken om interviewvragen te bedenken, verschillende standpunten te onderzoeken of feedback op hun tekst te krijgen. Maar de persoonlijke ervaringen, beoordeling van bronnen en uiteindelijke conclusies moeten van henzelf komen.

Zo wordt niet alleen het denkproces zichtbaar, maar leren leerlingen en studenten ook kritisch naar hun eigen gedrag te kijken en hun keuzes te onderbouwen.

Praat met leerlingen over AI-gebruik in de klas

Naast het aanpassen van opdrachten is het belangrijk om regelmatig met leerlingen over AI te praten.

Wanneer vinden zij het handig om ChatGPT te gebruiken? Wanneer helpt AI bij het leren? En wanneer neemt het juist denkwerk over dat ze zelf zouden moeten oefenen?

Leg bijvoorbeeld deze situatie voor:

Je hebt moeite met een huiswerkopdracht. ChatGPT geeft je meteen het volledige antwoord. Je begrijpt het antwoord wel, maar had het zelf niet kunnen bedenken. Heb je de opdracht dan goed gemaakt?

Laat leerlingen eerst zelf nadenken en daarna hun mening bespreken. Vaak blijkt dat ze verschillend denken over wat eerlijk, handig of leerzaam is.

AI-geletterdheid in het onderwijs

AI zal een steeds grotere rol spelen in het leven van leerlingen. Daarom is het belangrijk dat ze niet alleen leren hoe ze AI kunnen gebruiken, maar ook wanneer ze een antwoord moeten controleren, een andere bron moeten raadplegen of op hun eigen oordeel moeten vertrouwen.

Want een goed antwoord is nog niet hetzelfde als goed nadenken.

AI-trainingen en ondersteuning voor scholen

Wil je dat docenten en andere medewerkers binnen jouw school of onderwijsorganisatie AI verantwoord en effectief leren gebruiken? Bij Docentenbijscholing helpen we scholen om AI-geletterdheid in de praktijk te brengen.

Van praktische AI-trainingen voor docenten tot scholing voor schoolleiders, bestuurders en administratieve medewerkers. Je kunt kiezen voor online trainingen die deelnemers in hun eigen tijd en tempo volgen, interactieve trainingen op school of een inspirerende keynote tijdens een studiedag. Ook ondersteunen we scholen bij het ontwikkelen van AI-beleid en het maken van duidelijke afspraken over AI-gebruik.

Benieuwd wat we voor jouw school of onderwijsorganisatie kunnen betekenen?

Neem gerust contact met ons op. We denken graag mee over een AI-training of aanpak die past bij jouw school of onderwijsorganisatie.

• Telefoon: 020 - 894 3037
• WhatsApp: 06 - 4429 1248
• E-mail: [email protected]