• Home
  • Blog
  •  Differentiëren in de klas: alles over differentiatie 

 Differentiëren in de klas: alles over differentiatie 

Differentiëren in de klas

0 comments

Bij differentiëren in de klas denk je misschien al snel aan het aanpassen van opdrachten aan het niveau of tempo van leerlingen. Maar je kunt op veel meer manieren differentiëren. Denk bijvoorbeeld aan het aanbieden van verschillende werkvormen, het aansluiten bij de interesses en talenten van leerlingen of het geven van meer keuzevrijheid. Wat houdt differentiëren precies in, welke voordelen heeft het en hoe pak je het aan? In dit artikel bespreken we verschillende manieren om te differentiëren, met concrete voorbeelden en handige tools voor in de klas.

Differentiëren in de klas


Wat is differentiëren in het onderwijs?

Differentiatie in het onderwijs is een benadering waarbij rekening wordt gehouden met de individuele behoeften, interesses en capaciteiten van leerlingen. Het idee achter differentiatie is om het onderwijs af te stemmen op de verschillen tussen leerlingen, zoals hun voorkennis, niveau, interesses en behoefte aan ondersteuning, zodat zij zich zo goed mogelijk kunnen ontwikkelen.

Je kunt bijvoorbeeld differentiëren door verschillende lesmethoden aan te bieden, aandacht te besteden aan de uiteenlopende interesses en talenten van leerlingen of door op andere manieren te toetsen en evalueren. 

Waarom is differentiatie in de klas belangrijk

In elke klas vind je verschillende leerlingen. Sommigen zijn misschien snel van begrip en hebben behoefte aan extra uitdaging, terwijl anderen wat meer tijd nodig hebben om de stof te begrijpen. Misschien heb je wel leerlingen die extra aandacht nodig hebben bij het rekenen of bij wie de taalvaardigheid achterblijft. 

Met differentiatie zorg je ervoor dat elke leerling een zo goed mogelijk op zijn of haar talenten afgestemd lesprogramma krijgt.

Differentiëren in de klas

Voordelen van differentiatie in het onderwijs

Differentiatie in het onderwijs heeft vele voordelen. We noemen er hieronder een aantal:

  • Aangepast leren: differentiatie stelt leerlingen in staat om op hun eigen tempo en niveau te leren. Dit betekent dat snellere leerlingen uitdaging kunnen vinden, terwijl anderen meer tijd en ondersteuning krijgen om de stof te begrijpen.
  • Individuele aandacht: door differentiatie kun je als docent meer individuele aandacht besteden aan de behoeften van elke leerling. Zo kun je meer gerichte feedback geven en persoonlijke ondersteuning bieden, waardoor de kans op succes wordt vergroot.
  • Verhoogde betrokkenheid: differentiatie maakt leren interessanter en relevanter voor leerlingen. Door keuzemogelijkheden te bieden, kunnen ze zich richten op onderwerpen die hen aanspreken, wat hun betrokkenheid en motivatie verhoogt.
  • Diversiteit en inclusie: differentiatie houdt rekening met de diversiteit in de klas. Leerlingen met verschillende achtergronden, leerstijlen en talenten kunnen allemaal profiteren van aangepast onderwijs dat is afgestemd op hun individuele behoeften. 
  • Zelfstandigheid en eigenaarschap: differentiatie moedigt leerlingen aan om zelfstandig te leren en verantwoordelijkheid te nemen voor hun eigen leerproces. Ze kunnen keuzes maken, doelen stellen en leren op een manier die het beste bij hen past.
  • Positief zelfbeeld: differentiatie helpt leerlingen om succeservaringen op te doen. Door uitdagingen aan te gaan die passen bij hun niveau, kunnen ze hun zelfvertrouwen vergroten en een positiever zelfbeeld ontwikkelen.
  • Vermindering van ongelijkheid: Differentiatie kan helpen om de kloof tussen leerlingen te verkleinen. Door extra ondersteuning te bieden aan leerlingen die het nodig hebben en meer uitdaging te bieden aan snellere leerlingen, kunnen de prestatieverschillen tussen leerlingen verminderd worden.
  • Voorbereiding op de toekomst: In een diverse en complexe wereld is het belangrijk dat leerlingen leren om te gaan met verschillende perspectieven en uitdagingen. Differentiatie helpt om flexibel te worden, kritisch te denken en vaardigheden aan te passen aan verschillende situaties, wat leerlingen voorbereidt op succes in de toekomst.

Genoeg voordelen dus om aan de slag te gaan met differentiatie in de klas. Maar, hoe pak je dat aan?

Hoe differentieer je in de klas?

Je kunt differentiëren op verschillende manieren aanpakken.
Je kunt bijvoorbeeld kiezen voor differentiatie op niveau, op instructie of op verwerking.

Differentiëren


Differentiatie op niveau

Door de prestaties van leerlingen te analyseren, kun je de klas in drie groepen verdelen. Het grootste deel van de leerlingen vormt de basisgroep. Een klein groepje leerlingen (1 tot 4 leerlingen) dat bovengemiddeld presteert, wordt in de plusgroep geplaatst. Leerlingen die extra ondersteuning nodig hebben, vormen de breedtegroep. Het is belangrijk om de plus- en breedtegroep klein te houden. Zo kun je de zwakkere leerlingen beter volgen en de sterke leerlingen mogelijk meer vrijheid of extra uitdaging bieden.

Differentiatie op instructie

Door te differentiëren in je instructie, kun je de sterke groep direct aan het werk zetten. Hierdoor kun je meer aandacht besteden aan de zwakkere leerlingen. Op deze manier voorkom je dat leerlingen zich gaan vervelen tijdens je uitleg en daardoor de les verstoren. De kern van de instructie geef je aan alle groepen, waarna de plusgroep meteen aan de slag kan. Vervolgens krijgen de basis- en breedtegroep een uitgebreidere instructie. Daarna kan de basisgroep aan het werk gaan en kun je de breedtegroep tijd en aandacht geven aan de instructietafel.

Differentiëren in de klas

Differentiatie op verwerking

Om optimaal te differentiëren, heb je extra verwerkingsmateriaal nodig voor de breedte- en plusgroep. Veel lesmethodes maken al onderscheid tussen basisstof en verdiepingsmateriaal. Kijk dus kritisch naar de methode die je gebruikt. Moeten alle leerlingen precies hetzelfde doen? Zijn er misschien oefeningen die kunnen worden overgeslagen voor de plusgroep, en mogelijk zelfs voor de basisgroep? De leerlingen in de breedtegroep kunnen dan bijvoorbeeld instructies krijgen om de weggelaten opdrachten wel te maken.

diffrentieren in de klas

Differentiëren naar interesses

Niet iedere leerling wordt enthousiast van dezelfde onderwerpen. De ene leerling is gek op LEGO, terwijl een ander liever bezig is met prinsessen, dieren of de ruimte. Door bij deze interesses aan te sluiten, kun je dezelfde lesstof op verschillende manieren aanbieden.

Stel dat je leerlingen deelsommen laat oefenen. Een leerling die dol is op LEGO krijgt een werkblad waarop LEGO-steentjes eerlijk verdeeld moeten worden. Een andere leerling, die van prinsessen houdt, krijgt precies dezelfde deelsommen, maar dan met kroontjes, juwelen en kastelen. De leerdoelen en de moeilijkheidsgraad blijven gelijk, alleen de vormgeving en de context veranderen.

Je krijgt maar één kans om een eerste indruk te maken. Dat geldt ook voor een werkblad. Een aantrekkelijke opdracht die aansluit bij de interesses van een leerling kan net dat extra zetje geven om enthousiast aan de slag te gaan.

Met AI hoef je niet voor iedere leerling een compleet nieuw werkblad te ontwerpen. Je kunt één opdracht als uitgangspunt nemen en AI vragen om verschillende thematische versies te maken. Denk aan een werkblad over deelsommen in een LEGO-, prinsessen-, jungle- of ruimtethema. Controleer wel of de sommen en de moeilijkheidsgraad in alle versies gelijk zijn gebleven.

Begrijpend lezen en differentiëren

Ook bij begrijpend lezen kun je differentiëren naar interesses. De leesvaardigheid van Nederlandse leerlingen gaat al jaren achteruit. Hoe mooi zou het zijn als je leerlingen meer kunt motiveren om te lezen door aan te sluiten bij onderwerpen die hen interesseren?

Neem bijvoorbeeld een tekst uit je bestaande lesmethode. Je geeft deze tekst aan AI en vraagt om drie nieuwe teksten met hetzelfde leerdoel en dezelfde moeilijkheidsgraad. De ene tekst gaat over klimaatverandering, de tweede over verre reizen en de derde over de Olympische Spelen. De leerlingen mogen vervolgens zelf kiezen welke tekst ze het liefst lezen. Zo werkt iedereen aan hetzelfde leerdoel, maar met een onderwerp dat hem of haar aanspreekt.

Met AI kun je dit soort aanpassingen relatief snel maken, zonder voor iedere leerling zelf nieuw lesmateriaal te hoeven schrijven. Controleer wel altijd of de teksten inhoudelijk kloppen, aansluiten bij het leesniveau en daadwerkelijk dezelfde leesvaardigheden oefenen.

Differentiëren naar culturele achtergrond

In veel klassen zitten leerlingen met verschillende culturele achtergronden. Wat voor de ene leerling heel vanzelfsprekend is, kan voor een andere leerling juist ongebruikelijk zijn. Denk aan de manier waarop kinderen thuis met volwassenen omgaan, hoe er naar samenwerken wordt gekeken of welke gewoonten en tradities binnen een gezin belangrijk zijn.

Door je te verdiepen in de culturele achtergrond van je leerlingen, kun je hun gedrag en reacties soms beter begrijpen. Stel dat je een leerling aanspreekt die je niet aankijkt. Misschien denk je dat de leerling niet luistert of geen respect toont. Maar wist je dat het in sommige culturen juist als respectvol wordt gezien om een volwassene of iemand met gezag niet rechtstreeks in de ogen aan te kijken? Dit komt bijvoorbeeld voor in bepaalde gemeenschappen in Japan, Zuid-Korea en Zuid-Afrika. Wat jij als onbeleefd ervaart, kan voor de leerling dus juist een teken van beleefdheid zijn.

Ook in je lesmateriaal kun je rekening houden met verschillende culturele achtergronden. Kies bijvoorbeeld verhalen, voorbeelden en situaties waarin leerlingen iets van hun eigen leefwereld herkennen, maar ook kennismaken met die van anderen.

AI kan je hierbij helpen. Je kunt bijvoorbeeld vragen welke culturele verschillen een rol kunnen spelen in de klas, of een bestaande tekst laten aanpassen zodat verschillende culturele perspectieven aan bod komen.

Let er wel op dat culturele achtergrond niet alles zegt over een leerling. Niet ieder kind uit dezelfde cultuur heeft dezelfde gewoonten of opvattingen. Ga daarom vooral met je leerlingen in gesprek en wees nieuwsgierig naar hun ervaringen.

Differentiëren naar wat een leerling nodig heeft

Niet iedere leerling begint de schooldag op hetzelfde punt. Het ene kind wordt 's ochtends rustig wakker gemaakt, ontbijt gezellig met zijn ouders en komt met een fijn gevoel naar school. Een ander kind komt misschien met een lege maag naar school omdat er thuis geen geld is voor ontbijt. Weer een ander heeft de avond ervoor gehoord dat zijn ouders gaan scheiden, krijgt thuis weinig aandacht of groeit op in een onveilige situatie.

Toch verwachten we vaak dat al deze leerlingen om half negen klaarzitten, opletten en dezelfde opdrachten maken. Maar hoe goed kun je je concentreren als je honger hebt, verdrietig bent of je zorgen maakt over wat er thuis gebeurt?

Goed onderwijs gaat daarom niet alleen over het aanpassen van lesstof, maar ook over oog hebben voor wat een leerling op dat moment nodig heeft.

Weet je dat een leerling thuis een moeilijke periode doormaakt? Begroet hem dan bij binnenkomst net even wat persoonlijker. Een warme glimlach, een kort gesprekje of een simpel zinnetje als 'Fijn dat je er bent' kan al veel betekenen. Soms helpt het om een leerling even rustig te laten beginnen, een extra pauzemoment te geven of eerst te vragen hoe het gaat voordat je aan de les begint. Of geef een leerling eens een klein briefje met een bemoedigende boodschap en een knipoog. Misschien is dat precies wat hij op dat moment nodig heeft om de dag met een positiever gevoel te beginnen.

Ook kun je leerlingen bij binnenkomst laten aangeven hoe ze zich voelen, bijvoorbeeld met een eenvoudige gevoelsmeter. Zo krijg je als leerkracht een beter beeld van wat er speelt, zonder dat leerlingen hun persoonlijke situatie met de hele klas hoeven te delen.

Het betekent natuurlijk niet dat je voor iedere leerling een ander lesprogramma moet maken of alle problemen kunt oplossen. Maar door verder te kijken dan alleen de leerprestaties, kun je soms nét dat beetje extra ondersteuning bieden.

Want voordat een kind tot leren komt, is het belangrijk dat het zich veilig en gezien voelt.

Methoden voor differentiatie die volgens literatuur het beste werken

In deze uitgebreide publicatie van De Kennisrotonde wordt op basis van literatuurstudie besproken
welke manieren van differentiëren het best werken. Hieronder delen we de conclusies van deze publicatie. 

Mastery learning en directe instructie zijn effectief

Mastery learning en directe instructie zijn effectieve manieren om te differentiëren. Bij mastery learning is het uitgangspunt dat alle leerlingen de stof beheersen voordat ze verder gaan naar iets nieuws. Hierbij kan het BHV-model (basis-, herhalings- en verrijkingsstof) worden gebruikt, met ondersteuning van scaffolding. 

Het Directe-instructiemodel biedt zes stappen die leraren veel mogelijkheden geven om zich aan te passen aan verschillende leerlingniveaus. Dit is voordelig voor vrijwel alle leerlingen, maar vooral voor leerlingen met leerachterstanden. Het is een goede manier om de verschillen tussen leerlingen te verkleinen en ervoor te zorgen dat iedereen de einddoelen bereikt.

Differentiëren in de klas
Differentiëren in de klas


Leerlingen


De ideale groepssamenstelling is nog onduidelijk

Er is nog geen consensus in de wetenschap over de ideale samenstelling van leerlinggroepen. Zowel homogene als heterogene groepen hebben hun voor- en nadelen. Een pragmatische oplossing is om veel af te wisselen en leerlingen in verschillende groepen te laten werken.

Samenwerkend leren werkt goed in gematigd heterogene groepen

Samenwerkend leren is vooral aan te bevelen bij rekenen/wiskunde en zaakvakken. Een heterogene groepsindeling is gunstig voor leerlingen die relatief lager presteren, maar het is belangrijk om de niveauverschillen tussen de leerlingen te beperken. Anders moeten leerlingen te veel aandacht besteden aan het begeleiden van de onderlinge interactie, wat kan leiden tot cognitieve overbelasting.

Samenwerken


Diffrentieren


Effectieve inzet van ict-oefenprogramma's vereist begeleiding door de leraar

Het gebruik van ict-oefenprogramma's is een goed idee, met name bij rekenen en wiskunde. Echter, zo'n programma kan nooit de rol van de leraar volledig vervangen. De grootste leeropbrengsten worden behaald wanneer de leraar actief betrokken is bij het werk van de leerlingen, door sturing en feedback te geven. Dit geldt ook voor adaptieve programma's die zich automatisch aanpassen aan het niveau van de leerlingen.

Het bewijs voor het rekening houden met leerstijlen van leerlingen is niet overtuigend 

Hoewel het intuïtief logisch lijkt om rekening te houden met verschillende leerstijlen zoals denkers en doeners, is er tot nu toe geen eenduidig wetenschappelijk bewijs dat dit effectief is. 

Voorbeelden van differentiatie in het PO en VO

Ben je op zoek naar concrete voorbeelden van differentiatie in het PO of VO? We noemen hieronder een aantal voorbeelden. 

Differentiatie in het Primair Onderwijs

Wereldoriëntatie: Bij een les over het klimaat kun je leerlingen op verschillende manieren laten werken aan hetzelfde leerdoel. De ene leerling maakt een poster over klimaatverandering, een ander schrijft een nieuwsbericht en weer een ander maakt een korte presentatie. Zo kunnen leerlingen hun talenten benutten, terwijl ze allemaal met dezelfde lesstof bezig zijn.

Samenwerkend leren: Laat leerlingen bij een groepsopdracht verschillende rollen vervullen, zoals onderzoeker, schrijver, ontwerper of presentator. Je kunt de rollen laten aansluiten bij hun talenten, maar leerlingen ook stimuleren om eens een rol te kiezen die ze minder goed beheersen. Zo krijgen ze de kans om nieuwe vaardigheden te ontwikkelen.


Diffrentieren


Differentiatie in het Voortgezet Onderwijs

  • Projectmatig leren: laat leerlingen een eigen onderwerp kiezen voor een project. Ze kunnen hun project aanpassen aan hun eigen interesses en talenten, terwijl ze tegelijkertijd de vereiste leerdoelen bereiken.
  • Niveaugroepen: Bij specifieke vakken, zoals wiskunde of Engels, kun je niveaugroepen maken. Elke groep krijgt les op het juiste niveau, met aangepaste materialen en opdrachten. Leerlingen kunnen dan in een tempo werken dat bij hen past en de nodige ondersteuning of uitdaging krijgen. Aan het begin van een les kun je met quizvragen het instapniveau van de leerlingen testen.

Schrijfvaardigheid: Bij een schrijfopdracht kun je leerlingen verschillende vormen laten kiezen om hun boodschap over te brengen. De ene leerling schrijft een betoog, een ander een ingezonden brief en weer een ander een opiniestuk voor een jongerenwebsite. Zorg dat de gekozen tekstvormen aansluiten bij het leerdoel en gebruik passende beoordelingscriteria.

Differentiëren met ondersteuning: Niet iedere leerling heeft evenveel hulp nodig bij het uitvoeren van een opdracht. Geef sommige leerlingen bijvoorbeeld een stappenplan, voorbeeldzinnen of een schrijfkader, terwijl anderen zelfstandig aan de slag gaan. Je kunt AI gebruiken om verschillende versies van dezelfde opdracht te maken, met meer of minder ondersteuning.

Tools voor differentiatie in de klas 

Als je zelf aan de slag gaat met differentiatie in de klas,  zijn verschillende tools die je daarbij goed kunt gebruiken. We bespreken ze kort. 

Quiztools

Met een quiztool kun je snel het kennisniveau van je leerlingen over een bepaald onderwerp testen. Bekende tools zijn bijvoorbeeld Kahoot en Socrative. Bekijk hiervoor ons complete overzicht van quiztools voor in de klas. 

Adaptieve leerprogramma's 

Adaptieve leerprogramma’s zijn online programma's die zich aanpassen aan het individuele niveau en de behoeften van elke leerling. Ze bieden op maat gemaakte oefeningen, feedback en begeleiding. Voorbeelden van adaptieve leerprogramma's zijn Khan Academy, Snappet en Gynzy.

Online bronnen en digitale content

Er zijn veel online bronnen en digitale content beschikbaar die docenten kunnen gebruiken om differentiatie te bevorderen. Dit kan variëren van interactieve websites, educatieve video's en digitale boeken tot virtuele rondleidingen en simulaties. Een voorbeeld hiervan is Google Arts and Culture.

Differentiatie-tools

Er zijn specifieke tools ontwikkeld om docenten te ondersteunen bij differentiatie. Deze tools bieden functies zoals het maken van differentiatie plannen, het genereren van aangepaste opdrachten en het volgen van de voortgang van individuele leerlingen. Een voorbeeld hiervan is Gynzy.

Differentiëren met AI

Met AI, zoals ChatGPT, Copilot of Gemini, kun je relatief eenvoudig lesmateriaal aanpassen aan de verschillende behoeften van leerlingen. Denk aan teksten op verschillende leesniveaus, opdrachten die aansluiten bij hun interesses of extra oefenmateriaal voor leerlingen die meer ondersteuning nodig hebben. Je kunt AI ook vragen om verschillende werkvormen te bedenken of een bestaande opdracht op meerdere manieren uit te werken.

Zie AI daarbij als je onderwijsassistent of stagiair. Je kunt er veel werk aan uitbesteden, maar je moet de resultaten altijd zelf controleren. Kloppen de antwoorden? Past het niveau bij je leerlingen? Sluiten de opdrachten aan bij je leerdoelen? AI kan fouten maken en houdt niet vanzelf rekening met alles wat er in jouw klas speelt.

Jij kent je leerlingen en blijft als docent eindverantwoordelijk. AI kan je veel voorbereidingstijd besparen, maar jij bepaalt wat geschikt is voor jouw klas.

Wil je meer manieren leren om nog beter in te spelen op de diverse behoeften van je leerlingen?
Onze training Effectief Differentiëren biedt je frisse inzichten,
effectieve strategieën en praktijkgerichte tools om je lessen te verrijken.


Plus groep


Conclusie: differentiatie in de klas

Differentiëren is veel meer dan leerlingen op hun eigen niveau of tempo laten werken. Het gaat ook om aansluiten bij hun interesses, rekening houden met verschillende achtergronden en oog hebben voor wat een leerling op dat moment nodig heeft.

Dat betekent niet dat je voor iedere leerling een aparte les moet voorbereiden. Soms kun je met een kleine aanpassing al een groot verschil maken. Met de juiste werkvormen en hulpmiddelen, zoals AI, hoeft differentiëren bovendien niet altijd veel extra voorbereidingstijd te kosten.

About the Author

Follow me


{"email":"Email address invalid","url":"Website address invalid","required":"Required field missing"}